گاکوتنسوکو: اولین ربات انسانی و نقش آن در شکل‌گیری آینده هوش مصنوعی

گاکوتنسوکو: آغازگر راهی که به هوش مصنوعی امروزی رسید

هوش مصنوعی (AI) امروز در تمامی جنبه‌های زندگی ما حضور دارد، از دستیارهای هوشمند گرفته تا ربات‌های صنعتی و خودروهای خودران. اما پیشرفت‌های شگرف این فناوری ریشه‌های عمیقی در تاریخ دارد که یکی از مهم‌ترین نمادهای آن، ربات گاکوتنسوکو است. ساخته‌شده در سال 1928 توسط ماکوتو نیشیمورا، گاکوتنسوکو نخستین ربات انسانی ژاپنی بود که با استفاده از سیستم‌های مکانیکی و پنوماتیک، قابلیت‌های تحرک و واکنش‌های انسانی مانند حرکت چشم‌ها، لبخند زدن و تغییر حالت صورت را داشت.

اگرچه گاکوتنسوکو به‌طور مستقیم به هوش مصنوعی مدرن مرتبط نیست، اما می‌توان آن را به‌عنوان پیشگام حرکت به‌سوی دنیای رباتیک و هوش مصنوعی امروزی در نظر گرفت. این ربات، با الهام از ساختار طبیعی بدن انسان و ایجاد حرکات ظریف و طبیعی، زمینه‌ساز ایده‌ها و فناوری‌هایی شد که امروز در ربات‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی استفاده می‌شود. گاکوتنسوکو نماد اولیه‌ای از تلاش‌های بشری برای ساخت موجوداتی است که بتوانند هم‌راستا با انسان‌ها درک و تعامل کنند؛ مفهومی که اکنون در هوش مصنوعی و رباتیک به سطحی بسیار پیچیده‌تر و پیشرفته‌تر رسیده است.

در این مقاله، به بررسی چگونگی پیوند گاکوتنسوکو با دنیای هوش مصنوعی مدرن خواهیم پرداخت و خواهیم دید چگونه این ربات تاریخی به‌عنوان الهام‌بخش و نیای بسیاری از دستاوردهای رباتیک و هوش مصنوعی امروزی شناخته می‌شود، پس با ما در آی لرن همراه باشید.

در سال ۱۹۲۳، نمایشی با موضوع انسان‌های مصنوعی در توکیو به روی صحنه رفت. نمایش «ربات‌های جهانی روسوم» یا همان R.U.R که دو سال قبل‌تر در پراگ به نمایش درآمده بود، تبدیل به یک پدیده جهانی شده بود. این نمایشنامه که توسط کارل چاپک نوشته شده، به داستان خلق انسان‌های مصنوعی برده‌گونه یا ربات‌ها می‌پردازد—واژه‌ای که از کلمه چکی «ربوتا» به معنای «کار اجباری» گرفته شده است.

ربات‌های چاپک که ابتدا برای خدمت به انسان‌ها ساخته شده بودند، به آگاهی رسیدند و قیام کردند و در نهایت تمام انسان‌ها را از بین بردند. در صحنه پایانی نمایش، ربات‌ها فاش می‌کنند که احساسات مشابه انسان‌ها دارند و مخاطب با این سوال باقی می‌ماند که آیا آن‌ها نیز قادر به تولید مثل خواهند شد—چیزی که هنوز ربات‌ها را از انسان‌ها متمایز می‌کند.

این نمایش برای ماکوتو نی‌شی‌مورا، استاد ۴۰ ساله زیست‌شناسی دریایی در دانشگاه امپریال هوکایدوی شهر ساپورو در شمال ژاپن، بسیار آزاردهنده بود. نی‌شی‌مورا بعدها در مقاله‌ای روزنامه‌ای توضیح داد که این نمایش او را ناراحت کرده بود زیرا به شکلی متقاعدکننده دنیای وارونه‌ای را نشان می‌داد که در آن انسان‌ها به موجودات مصنوعی فرودست تبدیل می‌شوند. او بر این باور بود که ماشینی که شبیه انسان طراحی شده اما برای کار به عنوان برده ساخته می‌شود، به این معناست که مدل اصلی (یعنی ما انسان‌ها) نیز برده هستیم. نگرانی بزرگتر برای نی‌شی‌مورا این بود که مبارزه بین انسان‌ها و انسان‌های مصنوعی یک انحراف است و برخلاف طبیعت عمل می‌کند.

شاید او به اندازه‌ای که از یک اثر تخیلی نگران شده بود، اگر شاهد تحولات واقعی در دنیای خودش نبود، ناراحت نمی‌شد. او با اتوماتاهای اولیه اروپایی و ژاپنی آشنا بود—ماشین‌های مکانیکی که برای نمایش رفتارهای خودمختار طراحی شده بودند. در حالی که برخی از این آثار مکانیکی توانایی‌های هنری یا خلاقانه‌ای نظیر نواختن ساز، نقاشی، نوشتن خوشنویسی یا تیراندازی داشتند، برخی دیگر وظایف بی‌روح و بی‌محتوا را انجام می‌دادند. این دسته از ماشین‌ها بودند که نی‌شی‌مورا را نگران می‌کردند.

تا پایان قرن نوزدهم، جهان شاهد انواع مختلفی از «مردان بخاری» بود—انسان‌های متحرک که با موتورهای بخار داخلی (مدل‌های بعدی با موتورهای الکتریکی یا موتورهای بنزینی تغذیه می‌شدند) کارهایی مانند کشیدن کالسکه یا دکور را انجام می‌دادند. بسیاری از این اختراعات در ایالات متحده توسعه یافته بودند. در اوایل قرن بیستم، پرستاران مکانیکی، ملکه‌های زیبایی و پلیس‌ها معرفی شدند و نی‌شی‌مورا در نوشته‌هایش به دستگاه‌های مکانیکی پذیرش، رانندگان قایق و افسران ترافیک نیز اشاره کرده است. ممکن است او برخی از این ماشین‌ها را زمانی که از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۹ در نیویورک سیتی زندگی می‌کرد و در دانشگاه کلمبیا دکترا می‌خواند، دیده باشد.

از دیدگاه ما، آن ماشین‌ها بیشتر به عنوان curiosities (چیزهای جالب و غیرعادی) به نظر می‌رسند تا دستگاه‌های کاربردی. اما برای نی‌شی‌مورا، توانایی آن‌ها برای انجام کار مفید، به اندازه‌ای واقعی بود که امروزه هوش مصنوعی و ربات‌ها برای ما به نظر می‌رسند. او به عنوان یک دانشمند، تلاش‌ها برای ساخت سلول‌های مصنوعی در آزمایشگاه را شاهد بود و این فقط باور او را مبنی بر اینکه روزی انسان‌های مصنوعی زمین را پر خواهند کرد، تقویت کرد. سوال این بود که آن انسان‌های مصنوعی چه ویژگی‌هایی خواهند داشت و چه نوع رابطه‌ای با انسان‌های زیستی برقرار خواهند کرد؟

بررسی کامل تاریخچه هوش مصنوعی را از اینجا بخوانید

به نظر نی‌شی‌مورا، شخصیت انسان‌های مصنوعی—و یا به طور کلی هر فناوری—بسته به نیت‌های سازندگان آن‌ها بود. نیت پشت ساخت انسان‌های بخاری که قادر به کشیدن کالسکه بودند، ایجاد کارگرانی بود که به دست انسان‌های خود به بردگی کشیده می‌شدند. این موضوع از نظر نی‌شی‌مورا قطعاً به ایجاد طبقه‌ای تحت ستم مشابه ربات‌های نمایشنامه R.U.R منتهی می‌شد که ناگزیر دست به شورش می‌زدند.

نگران از سناریویی که آن را به این شکل توصیف می‌کرد که بشریت توسط اوج دستاورد خود نابود شود، نی‌شی‌مورا تصمیم گرفت وارد عمل شود و سعی کند مسیر تاریخ را تغییر دهد. راه حل او این بود که نوعی انسان مصنوعی متفاوت خلق کند؛ انسانی که از طبیعت ستایش کند و ایده‌آل‌های بلند انسانیت را به نمایش بگذارد—رباتی که نه برده، بلکه دوستی باشد و حتی الگویی الهام‌بخش برای مردم. در سال ۱۹۲۶، او از سمت استاد خود استعفا داد، به اوساکا نقل مکان کرد و شروع به ساخت انسان مصنوعی ایده‌آل خود کرد.

آفرینش نی‌شی‌مورا واکنشی مستقیم به یک دستگاه خاص بود: «تلِوُکس» وستینگ‌هاوس که در سال ۱۹۲۷ معرفی شد. تلِوُکس موجودی بدقواره و به شکلی شبیه به یک موجود نخستی‌سان بود که برای برقراری تماس‌های تلفنی طراحی شده بود. این دستگاه تمام ویژگی‌هایی را داشت که نی‌شی‌مورا از آن‌ها به شدت بیم داشت. ساخت چنین انسان مصنوعی برده‌مانند نه تنها کوته‌بینانه بود بلکه برعکس آن چیزی بود.

یکی از نکات جالب در مورد تصمیم نی‌شی‌مورا برای ساخت ربات این بود که او مهندس نبود و هیچ تخصصی در سیستم‌های مکانیکی یا الکتریکی نداشت. او یک زیست‌شناس دریایی با دکترا در رشته گیاه‌شناسی بود. زمانی که اولین بار با نمایشنامه R.U.R چاپک آشنا شد، در حال پایان‌دادن به مقاله‌ای درباره سیتولوژی ماریمو—توپ‌های خزه‌ای آبی که مختص دریاچه سرد آکان در شمال‌شرقی هوکایدوی ژاپن هستند—بود.

اما دقیقاً همین پیش‌زمینه بیولوژیکی بود که نی‌شی‌مورا را به ساخت ربات ترغیب کرد. او که حامی نظریه تکامل بود، اما نسبت به ایده «بقا برای قوی‌ترین‌ها» تردید داشت و از بلاغت داروینیسم اجتماعی که انسان‌ها را در برابر یکدیگر قرار می‌داد متنفر بود. او به جای آن، «کمک متقابل» را عامل اصلی تغییرات تکاملی می‌دانست. او معتقد بود که دینامیک اصلی طبیعت، همکاری است و موفقیت یک فرد (یا یک گونه) می‌تواند به طور گسترده‌ای مفید باشد.

نی‌شی‌مورا در کتاب «دل زمین» (Daichi no harawata) که در سال ۱۹۳۱ منتشر شد و به فلسفه‌اش درباره طبیعت می‌پردازد، نوشت: «امروزه پیشرفت‌های انسانی در قالب ‘فتح طبیعت’ بیان می‌شود. این نوع پیروزی نه نشان‌دهنده احترام به دنیای طبیعی است، بلکه بیشتر درباره شعله‌ور کردن مبارزه بین انسان‌هاست.» او از مردم می‌خواست که به جامعه انسانی نگاه کنند: «ما نمی‌توانیم این واقعیت را نادیده بگیریم که انسان‌ها از طریق تلاش‌های جمعی به تمدن دست یافته‌اند.»

دیدگاه نی‌شی‌مورا در مورد تکامل و سلسله‌مراتب‌های طبیعی تأثیر عمیقی بر نظرات او در مورد انسان‌های مصنوعی داشت. این دیدگاه او را از نویسندگان اروپایی مانند ساموئل باتلر، اچ. جی. ولز و چاپک که مدل «بقا برای قوی‌ترین‌ها» را ترجیح می‌دادند و معتقد بودند که موفقیت ماشین‌های انسان‌نما برای بشریت فاجعه‌آمیز خواهد بود، متمایز می‌کرد. نی‌شی‌مورا تأکید داشت که انسان‌های گوشت و خون می‌توانند از تکامل انسان‌های مصنوعی بهره‌مند شوند—اگر این انسان‌های مصنوعی به گونه‌ای طراحی شوند که به عنوان الگوهای الهام‌بخش عمل کنند نه به عنوان برده.

انسان مصنوعی‌ای که نی‌شی‌مورا خلق کرد، دقیقاً به همین منظور طراحی شده بود که تحسین برانگیز باشد. تصور کنید یک غول نشسته بر سکویی زرین با چشمان بسته، گویی در افکار خود غرق است. در دست چپ خود یک لامپ الکتریکی با لامپ بلوری شکل نگه داشته که به آرامی آن را به هوا بلند می‌کند. در لحظه‌ای که لامپ روشن می‌شود، غول چشمان خود را باز می‌کند، گویی به یک کشف جدید رسیده است. به نظر می‌رسد که از لحظه کشف خود خوشحال است و لبخند می‌زند. سپس توجه خود را به یک تکه کاغذ سفید مقابلش معطوف می‌کند و شروع به نوشتن می‌کند، با شور و شوق مشغول ثبت بینش‌های جدید خود است.

نی‌شی‌مورا از اطلاق کلمه «ربات» به آفرینش خود خودداری کرد. به جای آن، او نام «گاکوتنسوکو» را به آن داد که به معنای «یادگیری از قوانین طبیعت» است. او آفرینش خود را نخستین عضو یک گونه جدید می‌دانست که هدف آن الهام بخشیدن به انسان‌های زیستی و تسهیل تکامل انسان‌ها از طریق گسترش افق‌های فکری‌مان بود. نی‌شی‌مورا کلمه «گاکوتنسوکو» را با حروف کاتاکانا نوشت، اسکریپتی ژاپنی که برای نام‌های علمی موجودات بیولوژیکی نیز استفاده می‌شود. او پیش‌بینی می‌کرد که گاکوتنسوکوهای آینده به طور مداوم تکامل پیدا کنند و پیچیده‌تر شوند.

دقیقاً نحوه عملکرد گاکوتنسوکو سال‌هاست که مورد توجه تاریخ‌نگاران و رباتیک‌شناسان قرار گرفته است. تنها چند سال پس از تکمیل آن، این دستگاه به طرز مرموزی گم شد (در این باره بعداً توضیح داده خواهد شد). چندین عکس از طراحی اولیه آن موجود است. اما تنها نگاهی به درون آن از طریق مقاله‌ای که نی‌شی‌مورا در سال ۱۹۳۱ نوشت، ممکن است. او نویسنده‌ای بااستعداد بود که اغلب به خاطر سبک بی‌نظیر و ادبی خود جزئیات فنی را فدای جذابیت نوشته می‌کرد.

مکانیسم اصلی گاکوتنسوکو توسط یک کمپرسور هوا به حرکت در می‌آمد. احتمالاً این کمپرسور با برق کار می‌کرد. جریان هوا توسط یک درام چرخان که به آن میخ‌هایی متصل بود، کنترل می‌شد. زمانی که این مکانیسم فعال می‌شد، میخ‌ها با باز و بسته کردن شیرهای روی لوله‌های لاستیکی مختلف، هوا را به بخش‌های خاصی از بدن گاکوتنسوکو می‌فرستادند و باعث حرکت آن‌ها می‌شدند. مشابه به مکانیسم‌های اتوماتاهای کلاسیک، چیدمان میخ‌ها روی درام اجازه می‌داد که توالی حرکات به صورت ابتدایی برنامه‌ریزی شود. برخلاف اتوماتاهای سنتی، تنها میخ‌ها و درام مکانیکی بودند، در حالی که باقی مکانیسم از نوع پنوماتیک بود.

نی‌شی‌مورا تلاش داشت تا “طبیعت‌گرایی” را در دستگاه خود ایجاد کند. همانطور که در مقاله‌اش توضیح داده است، او در تلاش بود تا “ظاهر مکانیکی” و سر و صدا و زحمت بدن‌های “قوطی فلزی” را با حذف هرچه بیشتر فلز از قاب گاکوتنسوکو از بین ببرد. تنها “اسکلت” ربات از فلز ساخته شده بود. برای بافت نرم موجود خود، او از لاستیک استفاده کرد که خاصیت ارتجاعی آن “حرکت را طبیعی‌تر، نرم‌تر و بدون هیچ‌گونه احساس اجبار در عمل کردن می‌کرد.” علاوه بر این، “برخلاف ربات‌های آمریکایی” که به بخار وابسته بودند، گاکوتنسوکو توسط هوای فشرده به حرکت درمی‌آمد که نی‌شی‌مورا آن را منبعی “طبیعی‌تر” می‌دانست.

او اظهار داشت که ایده استفاده از پنوماتیک را پس از نواختن شاکوه‌اچی (فلوت بامبوی سنتی ژاپنی) و آزمایش با تفاوت‌های جریان هوا به دست آورده است. با تغییر جریان هوا و استفاده از انواع مختلف لاستیک با خاصیت‌های ارتجاعی متفاوت، نی‌شی‌مورا توانست حرکت‌های پیچیده و لایه‌لایه‌ای ایجاد کند که آن را “گویی درون یک موج بزرگ، یک موج متوسط و داخل آن یک موج کوچک دیگر نیز وجود دارد” توصیف کرده است.

برای نی‌شی‌مورا، مهم‌ترین ویژگی گاکوتنسوکو توانایی آن در ابراز احساسات انسانی بود. دوباره، این نتیجه‌ای بود از تنظیم دقیق جریان هوای فشرده که از طریق لوله‌های لاستیکی عبور می‌کرد. فشار طولانی که به گوشه‌های پایین بیرونی چشم‌ها و کنار دهان وارد می‌شد، موجب ایجاد لبخند می‌شد. جریان هوای کمی که به یک طرف گردن وارد می‌شد، باعث کج شدن سر به طور تفکرآمیز می‌گردید. نی‌شی‌مورا از نتایج راضی بود و نوشت که “در مقایسه با انسان‌های مصنوعی آمریکایی، تنها ساخته ما توانایی ابراز احساسات را دارد.”

اما زمانی که جریان هوا به صورت گاکوتنسوکو قطع می‌شد، حالت صورت آن ناگهان و به‌طور ناخوشایندی از هم می‌پاشید. نی‌شی‌مورا و تیمش مجبور شدند دستگاهی اختراع کنند تا امکان آزادسازی تدریجی فشار هوا فراهم شود. آن‌ها این اصلاح را به‌طور دقیق این‌طور توصیف کردند: “بخش‌های محدب متعدد به شکل زگیل که روی یک محور چرخان قرار گرفته‌اند…” فقط زمانی که این تغییرات اعمال شد، گاکوتنسوکو دیگر شبیه به یک انسان دیوانه به نظر نمی‌رسید.

نی‌شی‌مورا شباهت‌های ساختار انسان مصنوعی خود را با آناتومی بدن انسان‌های واقعی تاکید می‌کرد. برای مثال، او ادعا داشت که جریان هوای فشرده که در داخل گاکوتنسوکو گردش می‌کرد، عملکردی مشابه با خون در بدن انسان‌ها داشت. انسان‌ها انرژی خود را از غذا به دست می‌آورند و این انرژی را از طریق سیستم گردش خون خود توزیع می‌کنند. به گفته نی‌شی‌مورا، انسان‌های مصنوعی نیز مشابه این عمل را انجام می‌دهند: آن‌ها انرژی الکتریکی به دست می‌آورند و سپس این انرژی را از طریق جریان هوای فشرده در لوله‌های لاستیکی به بخش‌های مختلف بدن خود توزیع می‌کنند.

علاقه عمیق نی‌شی‌مورا به طراحی الهام‌گرفته از بیولوژی گاهی او را به سمت ملاحظات فلسفی سوق می‌داد. او در کتاب “دل زمین” نوشت: “انسان‌ها به طور طبیعی از رحم مادر انرژی می‌گیرند، در حالی که انسان‌های مصنوعی از انسان‌ها انرژی می‌گیرند. بنابراین، اگر انسان‌ها فرزندان طبیعت هستند، انسان‌های مصنوعی می‌توانند به‌عنوان نوه‌های طبیعت شناخته شوند.”

گاکوتنسوکو در سپتامبر 1928 در یک نمایشگاه در کیوتو که به مناسبت تاج‌گذاری امپراتور شووا (که در غرب به نام هیروهیتو شناخته می‌شود) برگزار شده بود، رونمایی شد. نی‌شی‌مورا در بازتاب این نمایشگاه چند سال بعد در کتاب “دل زمین” گزارش داد که گاکوتنسوکو حضار را مبهوت کرد.

با وجود اینکه این ربات بیش از 3 متر ارتفاع داشت، تماشاگران می‌گفتند که “بیش از بسیاری از انسان‌های بی‌احساس، انسانی به نظر می‌رسد.” در سال بعد، گاکوتنسوکو به تور رفت و در توکیو، اوزاکا و هیروشیما، همچنین در کره و چین به نمایش گذاشته شد، جایی که این انسان مصنوعی “از ساعت 6 صبح تا 8 شب” به تماشاگران خوش‌آمد می‌گفت. روزنامه‌های ژاپن، چین و کره گزارش‌هایی از نمایشگاه منتشر کردند و تصاویری از این غول مهربان به چاپ رساندند، به‌طوری‌که حتی کسانی که قادر به دیدن آن به‌طور حضوری نبودند، ایده‌ای از ظاهر آن داشتند.

اما سپس گاکوتنسوکو ناپدید شد.

نی‌شی‌مورا خود هرگز توضیح نداد که چه اتفاقی افتاده است. در مصاحبه‌ای که در سال 1991 منتشر شد، پسر دانشمند، کُو نی‌شی‌مورا، گفت که این اتوماتا در دهه 1930 در مسیر خود به آلمان ناپدید شد. اما کُو در زمان ناپدید شدن تنها یک کودک بود. در حالی که من تأیید کرده‌ام که گاکوتنسوکو واقعاً به کره و چین سفر کرده بود، هیچ مدرکی مبنی بر ارسال آن به آلمان نیافته‌ام. حتی اگر این ادعا صحیح باشد، هنوز نمی‌دانیم که دقیقاً کجا ناپدید شده یا چه کسی آن را برده است.

با وجود ناپدید شدن مرموز گاکوتنسوکو، این ربات میراثی از خود به‌جا گذاشت که همچنان در فرهنگ پاپ ژاپن و رباتیک طنین‌انداز است. در طول جنگ جهانی دوم، انیماتورهای ژاپنی کارتون‌هایی تولید کردند که در آن‌ها ربات‌ها به‌عنوان قهرمانانی الهام‌بخش به تصویر کشیده می‌شدند که از قدرت‌های بی‌نظیر خود برای کمک به انسان‌ها استفاده می‌کردند. در دهه 1950، شخصیت “آسترو بوی” (تتسوآن آتومو یا “آتومو قدرتمند”) که توسط اوسامو تِزوکا خلق شد، تصویر ربات‌ها را به‌عنوان نجات‌دهندگانی با احساسات پیچیده و توانایی‌های همدلی با دیگر موجودات تثبیت کرد. هیچ مدرک قطعی وجود ندارد که تِزوکا از گاکوتنسوکو آگاه بود، اما او در همان محله اوساکا که نی‌شی‌مورا در آن زندگی می‌کرد و به‌عنوان معلم مدرسه فعالیت داشت، بزرگ شد.

گاکوتنسوکو به‌عنوان یک شخصیت در فیلم علمی‌تخیلی 1988 به نام “تایتو مانگاگاری” (که گاهی به‌عنوان “توکیو: آخرین ابرشهر” ترجمه می‌شود) حضور پیدا کرد، در این فیلم ربات به شکست دادن قدرت‌های جادویی یک شرور شیطانی کمک می‌کند. نی‌شی‌مورا که در سال 1956 در سن 72 سالگی درگذشت، در این فیلم به‌عنوان شخصیت خود حضور دارد که توسط پسرش، کُو، که در آن زمان یکی از معروف‌ترین بازیگران ژاپن بود، بازی می‌شود. این فیلم سپس الهام‌بخش چندین کتاب و برنامه تلویزیونی شد که به بررسی ریشه‌های ربات‌های ژاپنی پرداخته‌اند. در سال 1995، یک سیارک که توسط ستاره‌شناسان ژاپنی کشف شده بود، 9786 گاکوتنسوکو نامگذاری شد.

تاثیر گاکوتنسوکو بر رباتیک ژاپنی نیز مشهود است. از همه مهم‌تر، بسیاری از سازندگان ربات در ژاپن بر اساس فلسفه‌ای که به‌طور بنیادین بر این باور است که ماشین‌ها در تضاد با طبیعت نیستند بلکه جزئی از آن به‌شمار می‌آیند، هدایت می‌شوند. ربات‌هایی که از دهه 1970 به بعد در ژاپن ساخته شده‌اند، ویژگی‌های طراحی زیادی دارند که یادآور ویژگی‌های ذکر شده توسط نی‌شی‌مورا هستند—ترجیح حرکت بی‌صدا و استفاده از نیوماتیک؛ تأکید بر بافت “پوست” و “صورت” ربات؛ و مهم‌تر از همه، توجه به این که مردم چگونه ویژگی‌های انسانی ربات‌ها را درک کرده و به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند.

از دهه 1990، رباتیک‌دانان ژاپنی تلاش‌های بیشتری را در زمینه رباتیک شناختی معطوف کرده‌اند تا بفهمند انسان‌ها چگونه فکر و رفتار می‌کنند و در تلاش برای خلق طراحی‌های رباتی که دوست‌داشتنی باشند. هدف آن‌ها ساخت ربات‌هایی است که نه تنها وظایف را انجام دهند، بلکه واکنش‌های احساسی مثبت در کاربران خود برانگیزند—به عبارت دیگر، ربات‌هایی که دوستانه هستند.

شاید نتوان به‌راحتی گفت که نی‌شی‌مورا به‌تنهایی نگرش ژاپن به رباتیک را شکل داده است، اما واقعیت این است که امروزه بسیاری از ژاپنی‌ها از سناریوهای مشابه R.U.R که در آن انسان‌ها توسط اربابان رباتیک خود نابود می‌شوند، ترسی ندارند. انگار که نی‌شی‌مورا دیدگاه خود را برای یک رابطه مطلوب بین انسان‌ها و انسان‌های مصنوعی محقق کرده باشد، امروزه در ژاپن گفته می‌شود که “ربات‌ها دوستان هستند.”

گاکوتنسوکو و تاثیر آن بر توسعه هوش مصنوعی

گاکوتنسوکو، اولین ربات انسانی ساخته‌شده توسط ماکوتو نیشی‌مورا در دهه 1920، در واقع نه‌تنها یک دستاورد فنی بود بلکه فلسفه‌ای نوین را در مورد رابطه انسان و ماشین به‌وجود آورد. این ربات که برای تأسیس و الهام‌بخشی به آینده‌ی هوش مصنوعی طراحی شده بود، اصول طراحی و ویژگی‌هایی داشت که امروز در ربات‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی به کار می‌رود.

1. مفهوم انسان‌نمایی و تعاملات طبیعی با ربات‌ها

گاکوتنسوکو نه‌تنها یک ربات فنی بود بلکه در نظر نیشی‌مورا هدفی انسانی داشت. او می‌خواست ماشینی بسازد که بتواند با انسان‌ها در سطحی عاطفی و فلسفی ارتباط برقرار کند. این ایده که ماشین‌ها می‌توانند درک عاطفی و هوش اجتماعی از خود نشان دهند، امروز در دنیای هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف توسعه‌ تکنولوژی‌های روبوتیک شناخته می‌شود.

امروزه، بسیاری از ربات‌های پیشرفته از جمله ربات‌های اجتماعی که در ژاپن طراحی می‌شوند، دارای قابلیت‌های هوش مصنوعی هستند که می‌توانند واکنش‌های عاطفی نشان دهند، ارتباط چشمی برقرار کنند یا حتی حرکت‌های ظریف و انسانی‌ای مانند لبخند زدن را شبیه‌سازی کنند. این ویژگی‌ها، به نوعی، پیشرفت‌های ناشی از فلسفه گاکوتنسوکو در طراحی ربات‌ها و ماشینی بودن انسان‌هاست.

2. توسعه مفاهیم بیولوژیکی در طراحی هوش مصنوعی

نیشی‌مورا به‌شدت از طبیعت الهام گرفته بود و سعی کرد طراحی رباتش را به‌گونه‌ای پیش ببرد که شباهت بیشتری به انسان داشته باشد. او از نرمش‌های طبیعی مانند حرکت با استفاده از هوای فشرده و استفاده از مواد انعطاف‌پذیر مثل لاستیک برای بازسازی ویژگی‌های زیستی انسان استفاده کرد. این نگرش به طراحی “طبیعی” نه تنها در رباتیک بلکه در هوش مصنوعی مدرن نیز تأثیرگذار بوده است.

امروزه در طراحی‌های هوش مصنوعی و ربات‌ها، استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین و شبکه‌های عصبی مصنوعی که شبیه به نحوه یادگیری مغز انسان عمل می‌کنند، بخشی از این ایده‌ها است که ریشه‌های آن را می‌توان در مفاهیم بیولوژیکی گاکوتنسوکو مشاهده کرد.

3. افزایش توجه به تعاملات مثبت بین انسان و ربات‌ها

نیشی‌مورا نه تنها به دنبال ساخت یک ربات برای انجام کارهای فیزیکی بود، بلکه می‌خواست ماشینی بسازد که انسان‌ها را الهام ببخشد و به‌نوعی از نظر عاطفی و روانی به انسان‌ها کمک کند. این دیدگاه، به‌طور مستقیم با تحقیقات مدرن در زمینه‌ی هوش مصنوعی ارتباط دارد. امروزه بسیاری از ربات‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی طراحی می‌شوند تا با انسان‌ها در تعاملات اجتماعی مثبت، به ویژه در زمینه‌های مراقبت از سالمندان یا کمک به کودکان، مشارکت داشته باشند.

به‌عنوان مثال، ربات‌هایی مثل جibo یا Pepper که به‌ویژه برای تعاملات اجتماعی طراحی شده‌اند، توانسته‌اند قابلیت‌هایی همچون برقراری ارتباط عاطفی و حتی تشخیص حالات چهره انسان‌ها را با استفاده از هوش مصنوعی پیاده‌سازی کنند. این نوع ربات‌ها به‌طور مستقیم تحت تأثیر دیدگاه‌های فلسفی و انسانی‌ای قرار دارند که نیشی‌مورا در طراحی گاکوتنسوکو مطرح کرده بود.

4. تفکر فلسفی در توسعه هوش مصنوعی و رباتیک

نیشی‌مورا به‌طور خاص از “همکاری” و “کمک متقابل” به‌عنوان محور تکامل زیستی و انسانی صحبت می‌کرد، و این موضوع امروز در زمینه‌های مختلف هوش مصنوعی به‌ویژه در روبات‌های همکار (collaborative robots) به‌کار گرفته می‌شود. ربات‌های همکار به انسان‌ها کمک می‌کنند، به‌ویژه در محیط‌های صنعتی، بدون اینکه تهدیدی برای امنیت انسانی باشند. این نوع طراحی، که در آن ربات‌ها به‌عنوان همکار و دوستان انسان‌ها دیده می‌شوند، انعکاسی از فلسفه نیشی‌مورا در مورد ربات‌های دوستانه و الهام‌بخش است.

نتیجه‌گیری

گاکوتنسوکو، به‌عنوان اولین ربات انسانی، در واقع نه‌تنها یک نمایش فنی بود بلکه زمینه‌ساز ایده‌های نوینی در زمینه رباتیک و هوش مصنوعی شد. فلسفه‌های نیشی‌مورا در خصوص تعاملات انسانی و ماشین‌ها، طراحی‌های بیولوژیک و نگرش‌های عاطفی در ربات‌ها همچنان در روند پیشرفت هوش مصنوعی امروزی تاثیرگذار هستند. اگرچه گاکوتنسوکو در دوران خود تنها یک اختراع نوآورانه بود، امروز و با گذشت سال‌ها، ایده‌های آن همچنان در قلب تحقیقات هوش مصنوعی و رباتیک قرار دارند، جایی که هدف اصلی ایجاد ماشین‌هایی است که نه تنها مفید، بلکه دوستانه و الهام‌بخش باشند.

در نتیجه، گاکوتنسوکو نه تنها الهام‌بخش نسل‌های بعدی مهندسان و دانشمندان بود، بلکه زمینه‌ساز تحولی در طراحی ربات‌ها و هوش مصنوعی به‌عنوان فناوری‌های نزدیک‌تر به انسان‌ها و تعاملات عاطفی شد.